Warmia wokół Gietrzwałdu — krajobraz, który da się czytać
Warmiński krajobraz jest jak zapisana kartka: kapliczka na rozstaju, dom z czerwonej licowej cegły, aleja, której korony zrastają się w tunel. Trzeba tylko umieć to czytać. Ten serwis uczy takiej lektury na przykładzie okolic Gietrzwałdu — wsi lokowanej przez kapitułę warmińską 19 maja 1352 roku dla sołtysa Andrzeja, pod nazwą Dytherichswalt. Sama nazwa jest zresztą pierwszą lekcją: wywodzi się z pruskiego określenia dziewiczego lasu, a jej polską formę — Gietrzwałd — wprowadził oficjalnie Wojciech Kętrzyński w 1879 roku.
Kapliczki — duchowy portret regionu
Według inwentaryzacji Stanisława Kuprjaniuka i Iwony Liżewskiej na Warmii stoi 1370 kapliczek. W samej gminie Gietrzwałd jest ich około siedemdziesięciu, a w Gietrzwałdzie i najbliższej okolicy — kilkanaście, z najstarszą z przełomu XVIII i XIX wieku przy rozwidleniu dróg w stronę Woryt i Rentyn. O tym, jak je rozpoznawać i czym różni się kapliczka neogotycka od barokowej dzwonniczki, piszemy na podstronie Kapliczki i cegła — architektura, po której poznaje się Warmię.
Polskość, która przetrwała w książkach i mowie
W kwietniu 1878 roku Andrzej Samulowski otworzył w Gietrzwałdzie pierwszą na Warmii polską księgarnię. Ta data otwiera drugi wielki wątek regionu: obronę języka i tożsamości w państwie pruskim — od księgarni, przez „Gazetę Olsztyńską”, po polskie szkoły z lat międzywojennych i gwarę warmińską, wpisaną w 2016 roku na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Tę historię opowiadamy na podstronie Polskość Warmii — od księgarni z 1878 roku po szkoły z lat trzydziestych.
Trzy znaki krajobrazu, które miniesz po drodze
- Dwukilometrowa droga Gietrzwałd–Woryty pod koronami klonów, dębów, buków i grabów — od 2009 roku chroniona jako Park Kulturowy Warmińskiej Drogi Krajobrazowej, jedyny park kulturowy na Warmii i Mazurach.
- Dom Samulowskiego przy ulicy Kościelnej 3, z tablicą pamiątkową, popiersiem przed wejściem i Izbą Pamięci Rodziny Samulowskich.
- Woryty — ulicówka o wzorcowej warmińskiej zabudowie: czerwona licowa cegła, dwuspadowe dachy kryte czerwoną dachówką, okna zamknięte odcinkiem łuku.
Na blogu
Trzy opowieści z tego serwisu: księgarnia, która przetrwała sześćdziesiąt jeden lat; gwara, w której kobieta to kobzita; oraz łosiery i kiermasy — dawne obyczaje pielgrzymów i biesiadników. Wszystkie wpisy: Zapiski z warmińskiego dziedzictwa.
Informacje praktyczne — u gospodarzy
Aktualne informacje urzędowe i turystyczne prowadzi Urząd Gminy w Gietrzwałdzie przy ulicy Olsztyńskiej 2, a o zwiedzaniu i noclegach informuje Informacja Turystyczna przy ulicy Kościelnej 1.